1. ਸ਼ਾਹੀ ਮਕਬਰਾ :
ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਦੇ ‘ਸ਼ਾਹੀ ਮਕਬਰੇ’, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ—ਸਰਹਿੰਦੀ ਗੇਟ ਚੌਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਕਈ ਮਕਬਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਜ਼ਰਤ ਹੈਦਰ ਸ਼ੇਖ ਜਾਂ ਸ਼ੇਖ ਸਦਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਸਦਰ-ਏ-ਜਹਾਂ ਦਾ ਮਕਬਰਾ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਮਕਬਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
2. ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ:
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲਾ ਬਾਰਾਦਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਵੀ ਨਵਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਵਾਬ ਸਿਕੰਦਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁੰਬਦ ਅਜੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।
3. ਹਨੂੰਮਾਨ ਮੰਦਿਰ:
ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿੱਚ ਹਨੂੰਮਾਨ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਇਸ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਝੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਖਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ।
ਸਿਰਹੰਦੀ ਗੇਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹਨੂੰਮਾਨ ਮੰਦਿਰ ਆਪਣੀ ਸਥਾਨਕ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਖਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੰਦਰ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਵਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰੱਬੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਹ ਮੰਦਰ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਦੀ 65 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਕਰੇਤਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਗੇਟਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਵੇਚਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਢਾਂਚਾਗਤ ਵਾਧੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
4. ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੈਖ ਸੁਦਰੋਦਿਨ ਸਦਰ-ਏ-ਜਹਾਂ ਦਰਗਾਹ :
ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਜਨਮ 1434 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰਵਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਸ਼ੇਖ ਸਦਰੂਦੀਨ ਸਦਰ-ਏ-ਜਹਾਂ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਜ਼ਿੰਦਾ ਪੀਰ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੇਖ ਸਦਰੂਦੀਨ ਸਦਰ-ਏ-ਜਹਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵੱਲ ਸੀ। ਉਹ ਹਜ਼ਰਤ ਬਹਾ-ਉਦ-ਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ (ਰ.ਅ.) ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦ (ਚੇਲੇ) ਬਣ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਹੈਦਰ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1449 ਵਿੱਚ, ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਧਾਰਮਿਕ ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ (ਭੁਮਸੀ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ।
ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦਾ ਮੌਖਿਕ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੂਫੀ ਸ਼ੇਖ, ਸ਼ੇਖ ਸਦਰੂਦੀਨ ਸਦਰ-ਏ-ਜਹਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਆਖਰੀ ਨਵਾਬ, ਇਫ਼ਤਿਖਾਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਖੁਰਾਸਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰਵਾਨੀ ਅਫਗਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ “ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇਕ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਅਕਤੀ” ਸਨ।
ਸ਼ੇਖ 14 ਰਮਜ਼ਾਨ, 922 ਹਿਜਰੀ/1515 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੇਖ ਸਦਰੂਦੀਨ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਆਖਰੀ ਨਵਾਬ; ਬਾਇਜ਼ੀਦ ਖਾਨ (ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ) ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ।
ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ‘ਤੇ ਕਈ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਰਗਾਹ ‘ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
5. ਈਦਗਾਹ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ :
ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੀ ਈਦਗਾਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ “ਅਮਨ ਦੇ ਟਾਪੂ” ਵਜੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਈਦਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਈਦਗਾਹ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਦ-ਉਲ-ਫਿਤਰ ਅਤੇ ਈਦ-ਉਲ-ਜ਼ੁਹਾ (ਬਕਰੀਦ) ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ (ਅਕਸਰ 40,000 ਤੋਂ 50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ) ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਮੂਹਿਕ ਨਮਾਜ਼ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਆਪਣੇ ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਈਦਗਾਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਮੁਸਲਿਮ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਈਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ “ਭਾਈਚਾਰਕ” ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਛਾਂ ਲਈ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਮਿਆਨੇ (ਕੈਨੋਪੀਜ਼) ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ-ਲੁਧਿਆਣਾ ਹਾਈਵੇਅ ਰਾਹੀਂ ਇੱਥੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
6. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਾ ਦਾ ਨਾਰਾ ਸਾਹਿਬ :
ਇਹ ਸਥਾਨ NH 23 ਲੁਧਿਆਣਾ-ਸੰਗਰੂਰ ਹਾਈਵੇਅ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। “ਹਾ ਦਾ ਨਾਅਰਾ” ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਇਹ ਵਾਕੰਸ਼ ਸੰਨ 1705 ਦੀ ਅਥਾਹ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ (ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ) ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਕਲੌਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੱਚੇ ਮਾਸੂਮ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਸੂਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਮਾਰੀ ਗਈ ਇਸ ਪੁਕਾਰ (“ਹਾ ਦਾ ਨਾਅਰਾ”) ਨੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸਥਾਨ ਦਿਵਾਇਆ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੱਚ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
