ਇਤਿਹਾਸ

ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁਰਾਣੀ ਰਿਆਸਤ ‘ਮਲੇਰ ਕੋਟਲਾ’ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ ਹੈਦਰ ਸ਼ੇਖ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੇਖ ਸਦਰ-ਉਦ-ਦੀਨ, ਸਦਰ-ਏ-ਜਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਖੁਰਾਸਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰਾਬੰਦ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਾਨੀ ਅਫਗਾਨ ਸਨ।

ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਪੀਰ ਰੁਕਨ ਆਲਮ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸ਼ੇਖ ਸਦਰ-ਉਦ-ਦੀਨ (ਸਟੇਟ ਗਜ਼ਟੀਅਰਜ਼, ਮਲੇਰ ਕੋਟਲਾ ਸਟੇਟ, 1904) ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ। ਉਹ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਭੂਮਸੀ ਵਿਖੇ ਵਸ ਗਏ ਸਨ। ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਆਪਣੇ ਵਜ਼ੀਰ ਹਾਮਿਦ ਖਾਨ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਰੁਕਿਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੇਖ ਸਦਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਸਦਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੇ ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੁਲਤਾਨ ਬਣਨ ‘ਤੇ ਬਹਿਲੋਲ ਲੋਧੀ ਨੇ 1454 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਤਾਜ ਮੁਰੱਸਾ ਬੇਗਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ੇਖ ਸਦਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਾਜ ਵਿੱਚ 12 ਵੱਡੇ ਅਤੇ 56 ਛੋਟੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਮਲੇਰ’ ਦੀ ਬਸਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ।

‘ਕੋਟਲਾ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1657 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਅਤੇ ਮਲੇਰ ਕੋਟਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਇਜ਼ੀਦ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਮਲੇਰ ਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸਨ। ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ ਨੂੰ ਖੋਹਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, 1705 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ (ਨੌਂ ਸਾਲ) ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ (ਸੱਤ ਸਾਲ) ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾਉਣ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ‘ਹਾਅ’ ਨਿਕਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ‘ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ’ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਗੁਆਂਢੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਕਰਕੇ ਬਚਿਆ ਰਿਹਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਨੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ 1947 ਤੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਰਿਆਸਤ ਬਣੀ। 1948 ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਪੈਪਸੂ (P.E.P.S.U.) ਜਾਂ ਪਟਿਆਲਾ ਐਂਡ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੈਪਸੂ ਖੁਦ 1954 ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।

ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੰਡ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹਨੇਰੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਜਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਾਂਤ ਰਿਹਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਨੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਅਛੂਤੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਆਂਢੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।

ਸ਼ਾਹੀ ਮਕਬਰੇ/ਕਬਰਾਂ:

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਛਾਪ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਕਬਰੇ/ਕਬਰਾਂ ਸਰਹਿੰਦੀ ਗੇਟ ਚੌਕ ਨੇੜੇ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਕਈ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ ਉੱਕਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਸਦਰ-ਓਦ-ਦੀਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀਰ ਹੈਦਰ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚੋ-ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਬਰ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਅਕੀਦਤ ਦੀ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ

ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲਾ ਬਾਰਾਦਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਵੀ ਨਵਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਵਾਬ ਸਿਕੰਦਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁੰਬਦ ਅਜੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਦੀਵਾਨਖਾਨਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ:

ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ, ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ, ਦੀਵਾਨਖਾਨਾ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ, ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਨਵਾਬ ਸਿਕੰਦਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਅਹਿਮਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਕੰਮ 1857 ਈ: ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵਾਬ ਸਿਕੰਦਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਸੁਹਣਾ ਕੰਮ ਨਵਾਬ ਅਹਿਮਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਵੱਲੋਂ 1909 ਈ: ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮੁਬਾਰਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਮਹਿਲ:

ਨਵਾਬ ਅਹਿਮਦ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰ ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੁਬਾਰਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਮਹਿਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਮੁਬਾਰਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਮਹਿਲ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਿਲ ਹੈ ਜੋ ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਹ 150 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਿਲ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਮੁਬਾਰਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਮਹਿਲ ਨਵਾਬ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਬੇਗਮ ਮੁਨਵੱਰ ਉਲ-ਨਿਸਾ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਨਵਾਬ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਆਪਣੀ ਬੇਗਮ ਮੁਨਵੱਰ ਉਲ-ਨਿਸਾ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਬੇਗਮ ਮੁਨਵਰ ਉਲ-ਨਿਸਾ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।

ਕੂਕਾ ਸਮਾਰਕ

ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕੂਕਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 1872 ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹੁਕਮਾਂ ਤਹਿਤ 66 ਕੂਕਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 66 ਕੂਕਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਕੂਕਾ ਸਮਾਰਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਹਿਮਤਗੜ੍ਹ

ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਹਿਮਤਗੜ੍ਹ ਜੋ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਨਾਭਾ ਰੋਡ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਨਵਾਬ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਬਾਰੇ ਕਈ ਤੱਥ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਹਿਮਤਗੜ੍ਹ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਨਵਾਬ ਰਹਿਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ 1850 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।